Amajjii 10,2013 Arbaminc

Yuunivarsiitii Arbaminc keessatti qeerroon haala yeroo ammaa yuunivarsiitii Finfinnee keessatti dhalate ilaalchisuun marii hatattamaa taasisaniin ibsa ejjennoo lafa kaawatan.Mootummaan Wayyaanee gaaffiiwwan mirgaa gaafataman waraanaan dura dhaabbachuunii fi ilmaan Oromoo biyya abbaa isaa irratti hidhaa,ajjeechaa,dararaa,arrabsaa jiraachuun hanga yoomiitti jechuun maarii isaanii kan eegalan yoommuu tahu ibsa ejjennoo hatattamaa armaan gadii kana baafatanii jiran

Utaaltee muka yaabdee, Buutee mucaa ishee dhabde

Jiituu Sabaafi Lammii Moosisa;

Unbarsiitii Finfinnee Amajji, 2013

Kuaa 1

Barri isaa duri. Dhugaa, soba, leenca, ibidda, bishaaniifi bofatu wajjin jiraataa ture. Garuu sobni hunda isaanii fixee kophaa waan hunda dhuunfatee jirachuuf karoora baafate. Akkaatuma kanaan bofa kophaatti waamee ‘’…leenci yoo nuti waa arganne silaa nurraa fudhataa maal goonu?” jedheen. Bofnis “….isa anuu nan ajjeesa!’’ jedhanii akkuma jedheyyuu leenca hiddee ajjeese. Sobni du’a leencaa erga hubatee booda, ibidda kophaatti waamee ‘’….waan gaarii tokko yoo arganne bofti nuurraa fudhata. Kanaan dura leencayyuu akkatti ajjeese silaa argitee Maaltu nu baasa?’’ jechuun mararteen gaafate. Abiddis akka aaruu ta’ee “….yemmuu inni marmartee fura keessa ciisuun walitti qabee isa guba.” Jedheen. Akkuma jedhes gubee ajjeese.

Sobni karoora isaa ittifufuun bishaan kophaati waamee “….ibiddi cimaa waan ta’eef hunduma keenyayyuu baleessuu waan danda’uuf akkamiin callifnee ilaalla?” jechuun mari’ateen. Bishaanis akkuma warra kaanii ariidhaan “…ani isaaf nan ta’a!’’ jedhee dhaadate. Akkuma jedhe sana itti dhangala’ee abidda balleessee ofiis daaraa keessatti bade. Dhuma irratti sobnifi dhugaan walitti hafan. Sobni diinni isaa inni hamaan hafuu erga hubatee booda fala biraa barbaacha eegale. Irriba dhabee erga yaadaa turee booda toftaa dhugaa ittiin balleessu baafate.

Tooftaa isaa garuumatti qabatee otoo waliin deemaa jiranii gaaftokko randa wayii jala gahan. Sobni guyyaa akka kanaa lamuu argachuu waan hindandeenyeef akeeka isaa raawwachuuf qophaa’e. Akkuma randa sana jala gahaniin “….asuma jala taa’i akkana ol goreen dhufaa!’’ jedhee gaaratti ol-bahe. Lafa isaaf mijatu erga gahee booda dhugaa of jalatti gadi ilaalee diina isaa kana achitti macalaqsee obbaafachuuf irraan gadee dhagaa itti gangalche. Akka yaadame ta’uu didee dhagaan ajeechaaf ergame yemmuu dhugaa bira gahu dhoqqee warqii ta’ee dhugaatti uwwifame. Sobni du’a dhugaa ilaaluuf yoo deebi’u dhugaan warqii uffatee arge. Aarii keessa isaa dhokfachaa “…. Kana eessaa argatte?’’ jedhee gaafate. Dhugaanis “…. Gubbuma kanaa konkolaatee dhufee na aguuge.” jedhee itti hime. “…. isammaa anatuu dhagaa sitti gadi gangalchee booda warqii sii ta’ee, mee atis ol bahiitii akka narraa hingorretti dabaree kee dhagaa natti konkolachisi!’’ jedhee kadhate. Dhugaanis dabaree isaa gaaratti bahee sobatti dhagaa gangalche. Dhagaanis warqii ta’uu didee soba awwaale jedhama.

Haalli har’a sabni Oromoo keessatti argamu kan yoom caalayyuu qaanessaa ta’aa jira. Shira harka lafa jalaatiin qindaa’ee Oromoo fi Oromiyaa dhabamsiisuurratti hojjatamaa jiru dabalatee hojiiwwan fuulleetti hojjatamaa jiran hundi dhugaa kana mirkaneessu. Qe’een Oromoo buqqa’ee hambaaf qoodamaa jira; namguddoon saba kanaa qubsuma yeroollee dhabanii hadiyyootti hafan. Daa’imman sabichaa barnoota qaroomina addunyaa waliin tarkaanfatu akka hinarganne gochuun wixineen kaleessa saba kana moggaatti hambisuuf bahe isa dur caala hojiitti jira. Ka’imman Oromoo carraa hojii dhoowwatamanii akka warra saba isaanii ajjeessaa jiruuf ergaman halkanii guyyaa duula walirraa hincinnetu deemaa jira. Uummanni bilisaatti yaada isaa akka hinibsanne, madda walabaarraa odeeffannoo walabaa argatee dhugaa jiru akka hinakeekkanne gochuuf ammallee danqaa hamaatu jira. Caasaan tikaa qe’ee Oromoo keessatti diriiree nama shan hidhaa tokko keessatti galchuun tokkoon tokkoon dhala Oromoo hidhaa diinaa keessatti eegama. Oromoon akka saba tokkoo walgahee: aadaa, seenaa, afaaniifi mallattoolee eenyummaa isaa mul’isan akka hinguddifanne garaagarummaa sobaa uumanii walirraa fageessuuf yaalii heddutu ta’aa jira. Qabeenyaan biyya Oromoo qusannoofi of eeggannoo tokko malee, fedhii fi ayyama sabichaa malee halkanii guyyaa samaama. Ilmaan saba kanaa shira kana morman ykn. mormuu malan adamsamanii ajjeefamu; hidhaattii guuraamu; harka lafa jalaatiin jiruu hawaasummaafi diinagdee keessaa qoqqobamu, gariin ammo lubbuu oolfachuuf jecha biyyarraa godaanuu, gammoojjiifi galaana biyya ormaa keessatti bineensaan nyaatamu. Kunniin rakkoo Oromoon ittijiru keessaa hanga xiqqoodha. Gadi fageenyi isaa kana daran bal’aafi sukkanneessaadha.

Har’a akeekni keenya rakkoo tarreessuu miti. Rakkoo kanaaf furmaata barbaaduudha. Furmaataaf ammoo raajii addaa uumuun dirqama hinta’u. Garuu gatii baasuu gaafata. Gatiin nuti baasaa jirru maaliif maalirratti akka ta’e hubachuun manii keenya sirreeffachuu qabna. Har’a Oromoon hunduu gatii baasaa jira jechuun nidanda’ama. Garaagarummaan jiru, inni tokko ulfina saba isaa bakkatti deebisuuf gatii baasa. Maaliifi maalirratti akka gatii baasaa jiru beeka. Bu’aafi miidhaa dhufu dursee tilmaamee ittideema. Of otoo hintaanee faayidaa sabaaf dursa keenna. Isaan gariin gola ormaa ijaaruudhaaf gatii baasaa oolu. Gatiin isaan har’a baasan bor maal fidee akka dhufu hinbeekan. Beekanis karaatti of deebisuuf seexaa dhabanii karaa gidduutti danqamanii nama danqu. Muul’anniifi Sanaaf jecha ofiis ulfina hinqaban, sabaafis ulfina hinta’an. Ormaaf gaatii baasaa jiraatu. Gatiin isaan baasaa jiran deebi’ee isaanuma salphisa. Diina isaaniifis ta’ee, saba isaaniif hintolle jabeessanii dhaabuutti ofii kufanii hafu. Diinni yeroof ittifayadamee darabatee gata. Hedduun isaanii bakka hintaanetti darbamanii argaa jirra. Lama dhabduu. Seenaarraa barachuu yookin ammoo jiruu isaaniirraa hubachuu dadhabaniiti malee miidhamni isaanitti caala. Diinni Oromoof dhufe Oromoo isa kamiifuu toluu hindanda’u. Tolees hinbeeku. Kanaaf kabajaa saba ofii caalchifatanii faayidaa diinarraa dhufu laagachuutu wayya. Gaafa akkas gochuu danda’an qalbii sabaa keessa jiraatu. Sabni tokko yoomuu jiraataadha. Jalqabaafi xumura hinqabu. Kaleessas tureera, har’as jira, boris nijiraata. Sabni tokko akkuma oolmaa isaatti dhaloota hundaafuu madaallii qaba. Madaalliin qalbii sabaatiin haltokko murame seenaa saba sanaa keessatti hafa. Kanaaf yookan akka ulfaatanitti yookaa ammo akka salphatanitti yaadatamaa hafu. Namuu salphina hinfedhu. Kanaaf madaallii akkasiirratti of sirreeffachuutu hunda caala. “Utaaltee muka yaabdee, Buutee mucaa ishee dhabde.” Isa jedhan akka hintaane, kun dhaamsa warra karaarraa maqeef qabnu keessaa tokko.

Walii galatti, Gatiin nuti har’a baasaa jirru ulfina kana keessatti kan nu deebisu yaakan ammo ulfina kana keessatti kan nu tiksu ta’uu qaba. Gatiin nuti baafnu gatii diina keenya nurraa buqqisu, nuufis saba keenyaafis ulfina fidu ta’uu qaba. Gatii biyya keenya ittiin dhuunfaannee ulfinaafi kabajaa saba keenyaa ittiin deeffannu ta’uu qaba. Oromoofi Oromiyaan dhaloota akkanaa barbaada. Lafa ulfinaatii barbaadamanii dhibuu Waaqayyo diroo keenyaan haabaqatu. Kabajamoo ilmaan aayyaa, dubbiin “ duri…” jennee jalqabne har’as nu waliin jira. Otoo akka warra dhagaa nutti gangalchuutii har’a hingeenyu ture. Dhagaan sobaa dhugaa hinkuffisuutii warri dhagaa nutti gangalchan ofumumaafuu awwaalamaa jiraachuu argine. Ammaaf jarjaraan galata galfachuuf ariifachuu baannus warra sobaan dhugaa awwaaluuf yaalaniifi akkasumas akeeka walfakkaatu qabatanii nutti qaaxxisanif dhaamsa qabna. “ Dhugaan keenya hanga’ee muul’achaa jira. Dhagaan isin gangalchitan isinumattuu garagalee awwaala keessan yoo ta’u argaa jirra. Warra gochaa kanarratti cichanii hafan ofirraa godaansisuuf, akkasumas akeeka isaanii waliin alaalatti hambisuuf dhaloonni seexaafi murannoo haaraa qabu toora waldhaansootti ce’uu firattis diinattis fuulleetti dubbachuu feena. Kanaaf diddaan barattoonni Oromoo yeroo adda addaatti gabrummaarratti agarsiisaa jiran fakkeenya mirkanaa ta’a. Warra dirqama kana hubatanii ulfina saba isaanii bakkatti deebisuuf waakkii tokko malee gatii hanga hinqabne baasaa jiran guddaa dinqisiifanna. (ittifufa)

Amajjii 10.2013 Haromaya
Diddaan barattootaa dhalate jabaachaa deemuun Yuunivarsiitii Haramaayaa Leessatti Qeerroon Itti Fufe.Mootummaan Wayyaanees barattoota hidhuun gaaffii mirgaa dura dhaabbachaa jiraachuun gabaafame. Gaaffiin mirgaa barattoota Yuunivarsiitii Finfinneen eegale jabaachaa deemuun Yuunivarsiitii Haramaayaa kampaasii fayyaa magaala Harar keessatti itti fufe.Mootummaan yeroo ammaa magaalaa baadiyaatti,Galmaa fi bahumsatti waraana bobbaasuun sakattinsa jabeessuun wayita ilmaan Oromoo doorsisaa jirutti gaaffiin mirgaa barattootaa jabaachuun mooraa Yuunivarsiitii Haramaayaa damee Harar keessatti fufee jira.Yuunivarsiitii Haramaayaa keessa main campus keessattis dallaa galumsaa irratti sakattainsi jabaachuun barattootni dararamaa kan jiranii fi sadii tahanii deemuun dhorkamaa jira.Tikni mootummaa Wayyaanee beekamaan Takkaaleny fi Kadir jedhaman mooraa yuunivarsiitii keessa deddeebiuun barattoota doorsisaa fi ofiis cinqamuu irratti argamu.Mootummaan wayyaanee yeroo ammaa gaaffii mirgaa kana dura dhaabbachuuf ilmaan oromoo yuunivarsiitii keessaa fi dargaggoota magaala keessaa isintu diddaa kana qindeessaa jiru jechuun mana hidhaatti ukkaamsee jira.Dargaggootni Oromoo

1. Gammachuu Tammiraat waajjira qonnaa dirree misoomaa

2. Barataa Taajuddiin Mohaammed barataa waggaa 3ffaa

3. Ashannaafii Dheeressaa

Jedhaman yeroo ammaa mana hidhaa mootummaa Wayyaanee keessatti ukkaamsanii jiran.Ilmaan oromoo kanneen mootummaan wayyaanee dargaggoota oromoo aanaa Jaarsoo irraa

1. Eliyaas Abdulhasan

2. Maanguddoo Sheik Huseen Siraaj

Jedhaman waliin mana tokkotti ukkaamsuun qorraa fi nyaataan rakkisaa jiru.Ilmaan Oromoo kanneen warri isaanii fi hiriyyootni akka hin dubbisne dhorkuun halkanii fi guyyaa reebichaan dhiibbaa badaa irraan geessisaa jiru.Mootummaan wayyaanee shira kamuu hojjetu bilisummaan oromoo kan kaalawe jechuun qeerroon Harar gabaasee jira.Diddaan wal fakkaataan barattoota Yuunivarsiitii Amboo fi Jimmaan itti fufee jira.Mootummaan Wayyaanees waraana hedduumminaan bobbaasus wal shakkiinis waraana keessatti uumamaa jiraachuu burqaan odeeffannoo saaxilee jira.

Amajjii 09,2013 Finfinnee

Amajjii 09,2013 Finfinnee

Diddaa barattootaa Yuunivarsiitii Finfinnee keessatti dhalateen wal qabatee mootummaan wayyaanee ilmaan oromoo Jumlaan mana hidhaatti guuruun isaa ni beekama.Waraanni Agaazii mootummaa wayyaanee gaaffii mirgaa barattootni oromoo gaafatan dura dhaabbachuuf qajeelfama abbaa irree wayyaanee irree fudhateen ilmaan oromoo hedduu madeessee kaan ajjeesuun isaas addunyaan beeka.Yeroo ammaa kana barattootni oromoo mooraa Yuunivarsiitii Finfinnee kiiloo 4,5 fi 6 akkasumas school of art keessaa funaanaman mana hidhaa mootummaa wayyaanee yeroo dheeraa ilmaan oromoo keessatti qaamaa hir’atan Waajjira poolisii 3ffaa jedhamu keessatti dhukkubaan,beelaa fi reebichaan dararamaa jiru.Ilmaan oromoo kanneen kaan waajjira Poolisii mootummaa wayyaanee Qacanee Madaanalam keessatti ukkaamsamuun dararamni addaa irraan gahaa jiru.Barattootni oromoo nyaata kan hin argannee fi qorannaa siyaasaan yeroodhaa gara yerootti rakkachaa jiru.Mootummaan wayyaanee gaaffii mirgaa barattootaa dhaamsuuf jumlaan mana hidhaatti gurus diddaan daran jabaachuun barattootni gaaffii mirgaa itti fufanii jiran.Qeerroon Yuunivarsiitii Kotobee keessaa waraqaalee dhaadannoo

Amajjii 10,2012 Jimma

Yuunivarsiitii Finfinnee kiiloo 4 irraa torbee darbee keessaa qabamanii hidhaman baratootni Oromoo haa hiikamaan. Gaaffiin  eenyaa gaffii kabajamuu mirga Oromummaati, Beektotnii Oromoo barootaa dheeraa jechuun bara baraan sababaa Oromummaa isaaniin gara mana hidhattii guuraamaa turaan hatattamaan haa hiikaman, Mirgi Ummata Oromoo fi Kabajni Oromummaa keenyaa nuuf haa kabajamuu, Kanneen ajjeeffamaniif mootummaan Wayyaanee itti gaafatamaadha, Oromoon abbaa biyyaati kabajni abbaa biyyuummaa keenyaa fi mirgonnii dimookiraasii fi dhala namummaa nuuf haa kabajamuu, Oromoo biyyaa abbaa isaa keessaattii hidhuun, ajjeessuu,hiraarsuun, nurraa haa dhabbatu, Nuti ilmaan Oromoo Mirgaa keenyaa fi kabajamummaa Oromummaa Keenyaaf irree tokkoon kaanee ni falmanna jechuun Qeerroon barreeffamoota warraaqsaa barreesuuun Ummataa fi baratootaa Oromootiif Amajjii 8/2013 irraa egalee dhamsaa gamtaan kaanee barruulee warraaqsaa tamsaasan.

Goototni Baratootaa Oromoo Universiitii Jimmaa FDG yeroo garaagaraattii taasisaa turaan cimsuun Amajjii 9/2013 barruulee dhadannoo qabachuun mooraa Yuniversitii keessatti diddaa agarsiisaniin humni poolisa feederaalaa fi naannoo barattootatti yeroo bobba’utti Qeerroon moraa keessa jiru gamtaan roorroo of irraa ittisuuf jecha poolisoota waliin walitti bu’an. Haala kanaan itti aanaan hogganaa Poolisaa mooraa Yuunivarsitii Jimmaa kan ture kan maqaan isaa Mallaasee jedhamuu gidduu kanaa sabboontotaa baratootaa Oromoo adamsaa kan turee irree Qeerroon adabamee Hosptala Jimmaa galuun beekame.

Halaa sochii Qeerroo kana gara dabarsuuf yaaliin Dabbaallonnii Wayyaanee walittii bu’insaa amantii gidduuttii ka’ee fakkeessuuf gochaa jiraan ammas Qeerroon duraa kan dhaabbatuu ta’uu hubachiisee jira. Wayyaaneen akkuma beekamuu sabaaf sablamotaa gidduttii ibiddaa qabsiisee humna isaan mormu dadhabsiisuun ofii jiraachuun sabaa fi sablamootaa gidduuttii akka walittii bu’insii uumaamuuf shira qopheessaa jiraachuu odeessii keessaa Wayyaaneeti ba’ee saxilee jira.